ॲग्रोवॉर्रियर दादा लाड यांना ‘डॉक्टर ऑफ सायन्स’

आज वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाचा २७ वा दीक्षांत समारंभात वितरण

परभणी : वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाचा (वनामकृवि) २७ वा दीक्षांत समारंभ गुरुवारी (दि.११) पार पडणार असून, जिल्ह्यातील माळसोन्ना येथील भारतीय किसान संघाचे ज्येष्ठ कार्यकर्ते श्रीरंग देवबा उर्फ दादा लाड यांना ‘डॉक्टर ऑफ सायन्स’ (मानद) ही पदवी प्रदान करून सन्मानित करण्यात येणार आहे. हा समारंभ विद्यापीठाच्या विद्यार्थी कल्याण कार्यालय परिसरातील सुवर्ण जयंती दीक्षांत सभागृहात सकाळी ११ वाजता आयोजित करण्यात आला आहे. या दीक्षांत समारंभास भारतीय कृषि संशोधन परिषदेचे (ICAR) माजी महासंचालक तथा कृषि संशोधन आणि शिक्षण विभागाच्या (DARE) माजी सचिव डॉ. मंगला राय या प्रमुख अतिथी म्हणून उपस्थित राहून दीक्षांत अभिभाषण करतील.

दादा लाड यांचे कृषी क्षेत्रातील योगदान

श्रीरंग (दादा) देवबा लाड (जन्म १ जानेवारी १९४७, गाव माळसोन्ना, परभणी) हे एक दूरदृष्टी असलेले कृषी नवप्रवर्तक, ग्रामीण विकासकार आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. ते भारतीय किसान संघाचे महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा प्रांताचे संघटकमंत्री (प्रांत मंत्री) तसेच भारत सरकारच्या केंद्रीय कापूस संशोधन संस्थेचे (CICR) सदस्य आहेत. १९६८ पासून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे पूर्णवेळ प्रचारक म्हणून त्यांनी जिल्हा, प्रांत, विभाग आणि राष्ट्रीय स्तरावर समाजसेवा केली आहे. मागील २२ वर्षांपासून ते भारतीय किसान संघाचे महाराष्ट्र-गोवा प्रदेश महामंत्री म्हणून कृषी क्षेत्रात परिवर्तन घडवून आणत आहेत.

‘दादा लाड कापूस तंत्रज्ञान’

दादा लाड यांचे सर्वात महत्त्वाचे योगदान म्हणजे राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता प्राप्त ‘दादा लाड कापूस तंत्रज्ञान’ हे आहे.

• संशोधनाची पार्श्वभूमी: त्यांनी शेतकरी संशोधनातून कापूस उत्पादकता कमी करणाऱ्या गळफांदी (मोनोपोडियल) फांद्यांचा अभ्यास केला. त्यांनी देशी कापूस लागवडीपासून ते आजच्या बीटी कपाशीपर्यंतच्या कापूस उत्पादनातील चढउतार आणि बीटी बियाणे आल्यानंतर उत्पादनात होत गेलेली घट जवळून पाहिली.
• तंत्रज्ञानाचा विकास: २००२-०३ पासून त्यांनी गळफांद्यांच्या प्रारंभीक छाटणीची (शेंडा खुडणी) पद्धत विकसित केली. शेंडा खुडणी, अति घन लागवड, ठिबक प्रणाली व आच्छादन यांचा एकत्रित वापर करून कापूस पिकासाठी एक समग्र, वैज्ञानिक आणि नफा वाढवणारे तंत्रज्ञान त्यांनी शेतकऱ्यांपर्यंत नेले.
• परिणाम: या पद्धतीमुळे उत्पादक फांद्यांकडे अन्नद्रव्यांचे प्रमाण वाढते, बोंडांचे वजन वाढते, किडींचा प्रादुर्भाव कमी होतो, पीक कालावधी घटतो आणि शेतकऱ्यांचा नफा लक्षणीयरीत्या वाढतो.
• वैज्ञानिक मान्यता: हे तंत्रज्ञान वनामकृवि परभणी, डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ अकोला, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ राहुरी व सीआयसीआयआर (CICR) नागपूर यांनी त्रिशतकीय परीक्षांद्वारे वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रमाणित केले असून, उत्पन्नात ४४% वाढ नोंदली आहे. २०२४ मधील ५२ व्या संयुक्त अ‍ॅग्रेस्कोमध्ये या तंत्रज्ञानास अधिकृत मान्यता मिळाली असून, आयसीएआर-केव्हीके (ICAR–KVK) मार्फत देशभर प्रसारित केले जात आहे. महाराष्ट्र, गुजरात, मध्यप्रदेश, राजस्थान, कर्नाटक आणि तेलंगणा या राज्यांतील हजारो शेतकऱ्यांनी आज हे तंत्रज्ञान स्वीकारले आहे.

लाल कंधारी गुरांचे संवर्धन

कृषी नवोन्मेषासोबतच, दादा लाड यांनी लाल कंधारी गुरांच्या संवर्धनासाठी ४० हून अधिक वर्षे अविरत योगदान दिले आहे. मार्गदर्शन, गोशाळा उभारणी, शास्त्रीय पैदास व जनजागृतीद्वारे त्यांनी या स्थानिक वंशाचे संवर्धन केले असून, महाराष्ट्र पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठ, नागपूर (MAFSU) यांनी त्यांच्या कार्याचा विशेष गौरव केला आहे.

ग्रामीण विकास व सामाजिक कार्य

ग्रामीण विकास आणि सामाजिक कार्यक्षेत्रातही त्यांचे योगदान अतुलनीय आहे. अखंड यात्रेद्वारे, प्रात्यक्षिके, प्रशिक्षण, वैयक्तिक समुपदेशन व कृषिजन-जागर जागवून त्यांनी असंख्य शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावले आहे. नैसर्गिक शेती, शाश्वत शेती, शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक सलोखा यांसाठी त्यांचे काम ग्रामीण समाजासाठी प्रेरणादायी आहे.

पुरस्कार आणि सन्मान

त्यांच्या कार्याची दखल अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी घेण्यात आली आहे:

• माजी राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते प्राप्त ‘कृषी तंत्रज्ञ पुरस्कार’.
• वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाचा फेलो फार्मर पुरस्कार.
• एमएएफएसयू नागपूरचा विशेष सन्मान.
• गोसेवा पुरस्कार.
• दूरदर्शन मुंबईच्या राज्य कृषी कार्यक्रम सल्लागार समितीचे सदस्य आणि सीआयसीआयआर (CICR) नागपूर व्यवस्थापन समिती सदस्य अशी मान्यताप्राप्त पदे.

कृषी क्षेत्रातील त्यांच्या अभिनव कार्याचा, विशेषतः दादा लाड कापूस तंत्रज्ञानाचा, स्थानिक जनावरांच्या संवर्धनातील योगदानाचा, तसेच कृषी, ग्रामीण विकास आणि सामाजिक परिवर्तनातील त्यांच्या आयुष्यभराच्या कार्याचा गौरव म्हणून, वनामकृवि परभणी त्यांना ११ डिसेंबर रोजी ‘डॉक्टर ऑफ सायन्स’ ही मानद पदवी प्रदान करत आहे.